Wereldmarkt of zelfvoorziening?
Nederland is een van de grootste landbouwexporteurs ter wereld. Tegelijk hangt onze voedselvoorziening af van verre aanvoer: veevoer, kunstmest, energie en grondstoffen. Corona, een vastgelopen schip in het Suezkanaal en de oorlog in Oekraïne lieten zien hoe kwetsbaar die ketens zijn. Moeten we blijven inzetten op de wereldmarkt, of meer zelfvoorzienend worden?
- Het containerschip: de wereldmarkt die ons voedt en waar wij aan leveren.
- De kunstmestfabriek met gasvlam: afhankelijk van energie van elders.
- De kas met tomaten: hoogproductieve teelt voor de export.
- De moestuin met graan en kool: voedsel van dichtbij.
- De gedekte tafel: waar alle ketens samenkomen.
Een land dat de wereld voedt
Nederland exporteert elk jaar voor ruim honderd miljard euro aan landbouwproducten, inclusief producten die alleen via Nederland worden doorgevoerd. Kaas, vlees, groenten uit de kas, sierteelt, uitgangsmateriaal zoals zaden en pootaardappelen: veel ervan gaat de grens over. Dat is het resultaat van eeuwen handel, van de De landbouwcrisis die boeren dwong zich te specialiseren, en van de open Europese markt.
Nieuw is die verwevenheid niet. Al rond 1500 at Holland brood van graan uit het Oostzeegebied. Zie De Oostzeehandel.
Afhankelijk van ver weg
Tegelijk is die landbouw afhankelijk van aanvoer. Veevoer komt deels uit Zuid-Amerika. Kunstmest wordt gemaakt met aardgas. Kassen hebben veel energie nodig. Graan, plantaardige olie en fruit worden voor een groot deel ingevoerd. Nederland produceert dus veel meer dan het eet, maar niet alles wat het eet.
Ketens onder druk
In 2020 zorgde corona voor gesloten grenzen en een tekort aan arbeidskrachten. In maart 2021 blokkeerde de Ever Given dagenlang het Suezkanaal. In 2022 viel Rusland Oekraïne binnen, een van de graanschuren van de wereld. Graanprijzen schoten omhoog, en door de hoge gasprijs werd minder kunstmest gemaakt. Ook droogte en misoogsten elders werken hier door. Het efficiënte systeem van precies op tijd leveren bleek weinig buffers te hebben.
Zelfvoorzienend, maar hoe?
Sommigen pleiten voor meer zelfvoorziening: minder afhankelijkheid van import, korte ketens, en eigen voorraden. Anderen wijzen erop dat handel juist risico's spreidt. Als de oogst hier mislukt, kan voedsel van elders komen. En volledige zelfvoorziening zou voedsel duurder maken en het land minder geschikt voor wat het goed kan. De vraag is niet alleen óf, maar ook waarvoor: voor basisvoedsel, voor veevoer, voor kunstmest of voor energie?
- De vraag speelde eerder, met graan uit het Oostzeegebied en van over zee. Zie De Oostzeehandel en De landbouwcrisis.
- De afhankelijkheid van veevoer begon met Het gat van Rotterdam.
- De De Hongerwinter liet zien wat er gebeurt als de aanvoer echt stopt.
- De Europese Unie maakt voedselzekerheid sinds 2022 nadrukkelijker tot beleidsdoel. Zie ook Over de grens: de regio als voedselsysteem.
Vier perspectieven
De boer
De wereldmarkt biedt afzet, maar ook onzekere prijzen en concurrentie van boeren met lagere kosten. Meer zelfvoorziening kan zekerheid geven, maar alleen als de consument bereid is meer te betalen voor eten van dichtbij.
De exporteur
Handel en logistiek zijn sterke kanten van Nederland. Wie zich terugtrekt, verliest kennis, banen en invloed. Volgens exporteurs is spreiding van handel de beste verzekering tegen verstoringen.
De overheid
De overheid moet voedselzekerheid waarborgen, ook in een crisis. Dat vraagt om keuzes over voorraden, energie, kunstmest en handelspartners, vaak samen met andere Europese landen.
Boeren elders
Voor boeren in andere werelddelen is de Nederlandse export een concurrent, en de Nederlandse import een afzetmarkt. Wat Nederland kiest, merken zij in hun prijzen en hun landgebruik.
Hoeveel efficiëntie zou jij willen inleveren voor meer zekerheid over ons voedsel?
- Wageningen Economic Research en CBS, jaarlijkse rapportage De Nederlandse agrarische export.
- Europese Commissie, mededeling over voedselzekerheid en de weerbaarheid van voedselsystemen (maart 2022).
- FAO, The State of Food Security and Nutrition in the World (jaarlijks).
- Planbureau voor de Leefomgeving, publicaties over voedselsystemen.