De Mansholtbrief en de grenzen aan de groei
In februari 1972 schreef Sicco Mansholt een brief aan de voorzitter van de Europese Commissie. De man die de Europese landbouw had laten groeien, vroeg zich nu af of groei nog wel de oplossing was. Hij las de waarschuwingen van de Club van Rome en trok daar verstrekkende conclusies uit. De brief lekte uit en zette Europa op scherp.
- De getypte brief: Mansholts brief aan Malfatti.
- Het boek met grafieken: De grenzen aan de groei en het computermodel.
- De schaal met graan: voedsel en de vraag hoeveel de aarde kan dragen.
- De rokende schoorsteen: industrie en vervuiling.
- De onrustige lucht: zorgen over de toekomst.
Een vader van de groei
Sicco Mansholt had als Europees Commissaris jarenlang gewerkt aan meer productie, grotere bedrijven en modernere landbouw. Dat verhaal staat in Mansholt en het Europese landbouwbeleid. Rond 1970 begon hij te twijfelen. Hij zag vervuilde rivieren, verdwijnend landschap en een wereld waarin de bevolking snel groeide. Hij vroeg zich af waar dat zou eindigen.
De Club van Rome
In 1968 richtte de Italiaanse industrieel Aurelio Peccei de Club van Rome op, een groep wetenschappers, ondernemers en beleidsmakers. Zij vroegen onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology om met een computermodel door te rekenen hoe de wereld zich zou ontwikkelen. Het team rond Dennis en Donella Meadows keek naar bevolking, voedsel, industrie, grondstoffen en vervuiling.
De uitkomst verscheen in 1972 als The Limits to Growth, in het Nederlands De grenzen aan de groei. De boodschap: als alles blijft groeien zoals nu, loopt de wereld binnen ongeveer een eeuw tegen haar grenzen aan. Mansholt kende de conclusies al voordat het rapport uitkwam.
Een brief aan Malfatti
In februari 1972 schreef Mansholt, toen vicevoorzitter, een brief aan Commissievoorzitter Franco Maria Malfatti. Europa moest volgens hem niet langer streven naar zo veel mogelijk economische groei. Hij pleitte voor zuinig omgaan met grondstoffen, schonere productie, producten die langer meegaan en hergebruik. Ook vond hij dat Europa moest nadenken over een eerlijker verdeling van welvaart, binnen Europa en met arme landen.
De brief was bedoeld als intern stuk, maar kwam al snel in de openbaarheid. Vooral in Frankrijk was de kritiek fel. Politici van links en rechts vonden dat Mansholt de welvaart van gewone mensen op het spel zette. Kort daarna werd Mansholt zelf voor korte tijd voorzitter van de Commissie, maar zijn ideeën werden geen beleid.
Grenzen in een klein land
In Nederland sloeg De grenzen aan de groei sterk aan. Het boek werd veel verkocht en besproken. Een jaar later, tijdens de oliecrisis van 1973, leek de waarschuwing ineens heel concreet: er kwamen autoloze zondagen en later werd benzine op de bon gezet.
Voor de landbouw lag de vraag op tafel of een sector die steeds meer produceerde, op den duur tegen grenzen aan zou lopen. In de jaren daarna bleek dat op verschillende manieren: overschotten, mest, verzuring en verlies aan natuur. Over de vraag of de Club van Rome gelijk had, wordt tot vandaag gediscussieerd. Sommige voorspellingen bleken te somber, andere niet.
- De grenzen aan de groei werd een van de bekendste milieuboeken van de twintigste eeuw en gaf de milieubeweging in Nederland een stevige impuls.
- Begrippen als duurzaamheid, kringlooplandbouw en brede welvaart bouwen voort op de vraag die Mansholt stelde: wat is goede groei?
- In de landbouw werden de grenzen zichtbaar in het melkquotum, de mestproblemen en later de stikstofcrisis. Zie Het melkquotum, Het mestprobleem en zure regen en De PAS-uitspraak.
- Het debat over hoeveel landbouw Nederland kan dragen loopt door tot vandaag. Zie ook Open venster: wat nu?.
Vier perspectieven
De boer
Voor veel boeren was groei de manier om rond te komen en te investeren. Een pleidooi voor minder groei klonk vreemd uit de mond van de man die schaalvergroting had aangemoedigd. Toch herkenden sommige boeren zich in de zorg om bodem en landschap.
De natuur
Voor natuurbeschermers was de brief een erkenning op hoog niveau. Vervuiling, verlies aan soorten en uitputting van grondstoffen werden ineens onderwerp van Europese politiek.
De overheid
Regeringen leunden na de oorlog op groei om banen en welvaart te garanderen. Een Europese topbestuurder die die groei ter discussie stelde, botste met die politiek. Zijn voorstellen werden niet overgenomen.
De burger
Veel mensen lazen het rapport en raakten bezorgd over de toekomst. Tegelijk wilden ze hun welvaart niet inleveren. Die spanning tussen zorg en gewoonte is nog altijd herkenbaar.
Mansholt vroeg zich in 1972 af of groei de oplossing bleef. Kan de Nederlandse landbouw vandaag nog groeien, en zo ja: waarin?
- D.H. Meadows e.a., The Limits to Growth (1972); Nederlandse vertaling Rapport van de Club van Rome. De grenzen aan de groei (1972).
- J. van Merriënboer, Mansholt. Een biografie (2006).
- Historisch Archief van de Europese Unie (Florence), archief van de Europese Commissie.
- Club of Rome, website en archief.