Einde melkquotum, begin fosfaatrechten
Op 1 april 2015 verdween het melkquotum, na ruim dertig jaar. Melkveehouders mochten weer zoveel melken als ze wilden, en velen breidden uit. Maar meer koeien betekent meer mest. Binnen een paar jaar kwam er een nieuw plafond: fosfaatrechten.
- Lange rijen koeien: na 2015 groeide de melkveestapel snel.
- De melkrobot: schaalvergroting en techniek gingen hand in hand.
- Het oude quotumformulier: een tijdperk van vaste liters was voorbij.
- De mestput: het nieuwe plafond ging over fosfaat uit mest.
- Het avondlicht door de staldeur: veel boeren keken onzeker naar de toekomst.
Het einde van een tijdperk
Het Het melkquotum was in 1984 ingevoerd om de melkplassen in Europa te stoppen. Elke boer had een vast aantal liters dat hij mocht leveren. Wie wilde groeien, moest quotum kopen, en dat was duur.
Europa besloot al jaren van tevoren dat het quotum in 2015 zou stoppen. De zuivelmarkt moest zich weer vrij kunnen bewegen. Veel Nederlandse melkveehouders zagen dat als een kans. Ze investeerden in nieuwe stallen en meer koeien, in de verwachting dat de vraag naar zuivel in de wereld zou blijven groeien.
Meer koeien, meer mest
De melkveestapel groeide snel. Maar mest bevat fosfaat, en Nederland heeft afspraken met Europa over hoeveel fosfaat er op het land terecht mag komen. Al snel ging de melkveehouderij over het plafond heen.
Dat had een extra risico. Nederland mocht van Europa meer dierlijke mest uitrijden dan de standaardnorm, de zogeheten derogatie. Die uitzondering kwam in gevaar als het land zich niet aan zijn eigen afspraken hield.
Een nieuw plafond
Het kabinet greep in. In 2016 kwam de Wet grondgebonden groei melkveehouderij: wie wilde groeien, moest daar meer eigen grond bij hebben. In 2017 volgde een plan om de veestapel snel te verkleinen, en op 1 januari 2018 werden fosfaatrechten ingevoerd. Elke boer kreeg een maximum aan fosfaat uit koemest, gebaseerd op het aantal koeien dat hij had.
Voor boeren die net hadden geïnvesteerd, was dat een harde klap. Sommigen hadden een nieuwe stal gebouwd die ze nu niet vol mochten zetten. Er volgden rechtszaken.
Van liters naar mest
Waar het melkquotum de productie begrensde, begrenzen de fosfaatrechten de mest. De richting is daarmee verschoven: de vraag is niet meer alleen hoeveel melk de markt aankan, maar ook hoeveel mest het land kan dragen.
Ook de derogatie bleek niet veilig. In 2022 besloot Europa dat Nederland die uitzondering stap voor stap moest afbouwen. Dat zet de melkveehouderij opnieuw onder druk.
- Fosfaatrechten zijn verhandelbaar. Wie wil groeien, moet ze kopen, net als vroeger het quotum. Dat drijft de kosten op.
- De afbouw van de derogatie dwingt veel melkveehouders om mest af te voeren of minder koeien te houden.
- Het debat over grondgebondenheid, hoeveel koeien per hectare, is sindsdien steeds belangrijker geworden.
- Zie ook Het melkquotum, Het mestprobleem en zure regen, De PAS-uitspraak en Mansholt en het Europese landbouwbeleid.
Vier perspectieven
De boer
Veel boeren voelden zich na 2015 aangemoedigd om te groeien, en kort daarna afgeremd. Wie in goed vertrouwen had geïnvesteerd, zat soms met grote schulden. Het vertrouwen in de overheid kreeg een knauw.
De markt
Zuivelbedrijven zagen na 2015 meer melk binnenkomen. Een groot deel gaat als kaas en melkpoeder naar het buitenland. Een groter aanbod kan wel op de prijs drukken.
De overheid
De overheid moest Europese afspraken over mest en waterkwaliteit nakomen. Zonder ingreep dreigde Nederland de derogatie te verliezen, wat voor de hele sector duurder zou zijn.
De bodem en het water
Te veel mest leidt tot fosfaat en nitraat in grond- en oppervlaktewater. In veel Nederlandse wateren zijn de normen nog steeds niet gehaald. Voor het waterleven en het drinkwater is dat een blijvende zorg.
Moet de overheid bepalen hoeveel dieren een boer mag houden, of moeten de markt en de boer dat zelf uitmaken?
- Rijksoverheid, informatie over het stelsel van fosfaatrechten (2018).
- Wet grondgebonden groei melkveehouderij (2016).
- Wageningen Economic Research, analyses van de melkveehouderij na het quotum.
- Europese Commissie, besluit over de Nederlandse derogatie van de Nitraatrichtlijn (2022).