Data, AI en de digitale boer
Sensoren, melkrobots, drones, satellieten en kunstmatige intelligentie veranderen het boerenwerk snel. Ze beloven minder kunstmest en bestrijdingsmiddelen, gezondere dieren en minder zwaar werk. Maar wie bezit al die gegevens, wie verdient eraan en wie beslist straks: de boer of het algoritme?
- De melkrobot: de koe bepaalt zelf wanneer ze gemolken wordt, de computer registreert alles.
- Het tablet met de perceelkaart: data en advies op het erf.
- De kluit aarde in de hand van de boer: ervaringskennis die niet in een model past.
- De drone boven de akker in stroken: precisielandbouw en nieuwe teeltsystemen.
- De satelliet in de lucht: gegevens van bovenaf, en wie daarover beschikt.
Wat er al gebeurt
Op een flink deel van de Nederlandse melkveebedrijven melkt een robot de koeien. Die weet van elke koe hoeveel ze geeft, hoe vaak ze komt en hoe ze loopt. Trekkers rijden met satellietnavigatie tot op een paar centimeter nauwkeurig. Drones en satellietbeelden laten zien waar een gewas te weinig water of voeding krijgt, zodat de boer alleen daar bemest of spuit. Daarnaast houdt de boer steeds meer digitaal bij voor de overheid: dieren, mest, gewasbescherming.
De belofte
Voorstanders zien grote kansen. Precisielandbouw kan kunstmest, water en bestrijdingsmiddelen besparen. Sensoren signaleren een zieke koe eerder dan het oog. Robots vangen het tekort aan arbeidskrachten op. En kleine robots kunnen werk doen dat met grote machines onmogelijk is, zoals het verzorgen van akkers met veel verschillende gewassen door elkaar.
Ook voor beleid ligt er een belofte. Veel boeren willen worden afgerekend op wat ze werkelijk uitstoten, niet op wat een rekenmodel schat. Dat kan alleen als er betrouwbaar wordt gemeten.
De keerzijde
Data zijn ook macht. Veel gegevens komen terecht bij machinefabrikanten, zaadbedrijven en softwareplatforms. Wie overstapt, krijgt zijn gegevens niet altijd mee. Systemen zijn duur, wat schaalvergroting kan versnellen. En gegevens die een boer helpen, kunnen ook gebruikt worden om hem te controleren.
De Europese Unie probeert dat te regelen. De Data Act (2023) geeft gebruikers van verbonden apparaten meer recht op hun eigen gegevens. In Nederland werken boeren en ketenpartijen samen aan het delen van data onder eigen regie, onder meer via JoinData.
Wie beslist?
Kunstmatige intelligentie maakt adviezen, maar het is vaak niet te zien hoe die tot stand komen. Ervaringskennis van boeren, over hun eigen grond en dieren, past niet altijd in een model. De vraag is daarom niet alleen wat technologie kan, maar ook welke landbouw ze versterkt: de huidige weg van groter en efficiënter, of juist nieuwe, kleinschaliger vormen.
- Technologie heeft de landbouw vaker op zijn kop gezet. Zie De trekker en de boerenexodus en Wageningen en de voorlichting.
- De discussie over meten in plaats van modelleren speelt sterk sinds de De PAS-uitspraak.
- Afspraken over data-eigenaarschap, digitale vaardigheden en toegang voor kleine bedrijven staan nog in de kinderschoenen.
- Zie ook Open venster: wat nu? en Tovenaars of profeten?.
Vier perspectieven
De boer
Technologie kan werk lichter maken en de bedrijfsvoering verbeteren. Tegelijk vrezen veel boeren afhankelijk te worden van dure systemen en van bedrijven die meer over hun bedrijf weten dan zijzelf. En niet iedereen wil dat elke handeling wordt vastgelegd.
Het bedrijf
Technologiebedrijven en ketenpartijen investeren veel in slimme systemen en willen daar iets voor terug. Gegevens over veel bedrijven samen maken betere producten en adviezen mogelijk. Hoe open die gegevens moeten zijn, is voor hen een commerciële vraag.
De overheid
Betrouwbare metingen kunnen regels eerlijker en preciezer maken. Maar een overheid die steeds meer gegevens verzamelt, roept ook vragen op over privacy, controle en vertrouwen. Bovendien moet ze zorgen dat de techniek niet alleen voor grote bedrijven bereikbaar is.
De burger
Burgers kunnen dankzij data straks precies zien waar hun eten vandaan komt. Tegelijk is het beeld van de boerderij met robots en schermen ver verwijderd van het romantische beeld van het platteland. Welke boerderij willen we eigenlijk?
Als slimme technologie de boer helpt én controleert, wie moet dan de sleutel van de gegevens hebben?
- Wageningen University & Research, publicaties over precisielandbouw en pixel farming.
- Verordening (EU) 2023/2854, de Europese Data Act.
- JoinData, coöperatief platform voor het delen van agrarische data.
- Rathenau Instituut, publicaties over digitalisering en datagebruik.