De PAS-uitspraak
Op 29 mei 2019 oordeelde de Raad van State dat het Nederlandse stikstofbeleid niet deugde. Duizenden bouw- en landbouwprojecten kwamen in één klap stil te liggen. Stikstof veranderde van een technisch begrip in hét woord van het landbouwdebat, en in een breuklijn tussen stad en platteland.
- Een lange veestal: de grootste binnenlandse bron van stikstof op natuur is ammoniak uit mest.
- De stikstof drijft met de wind mee naar de natuur.
- De heide raakt overwoekerd door gras.
- Een bouwkraan staat stil: projecten liggen op slot.
- Trekkers met omgekeerde vlaggen op de snelweg.
Mest voor de verkeerde planten
Stikstof komt als ammoniak uit mest, en als stikstofoxiden uit verkeer en industrie, in de natuur terecht. Daar werkt het als meststof. Kwetsbare natuur zoals heide, hoogveen en schraalland raakt overwoekerd door gras en brandnetels, en de soorten die daar thuishoren verdwijnen.
Nederland heeft in Europa afgesproken zulke natuur in Natura 2000-gebieden te beschermen. Wie in de buurt iets wil bouwen of uitbreiden, moet aantonen dat de natuur daar geen schade van ondervindt.
Vergunningen op krediet
Om toch ruimte te houden voor woningbouw, wegen en het uitbreiden van boerenbedrijven, startte Nederland in 2015 het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Het idee: nu al vergunningen verlenen, en de extra stikstof compenseren met maatregelen die later de uitstoot verlagen en de natuur herstellen.
Voor kleine uitbreidingen hoefden boeren zelfs geen vergunning aan te vragen. Een melding was genoeg.
De streep van de rechter
De Raad van State zette daar een streep door. Je mag geen toestemming geven op basis van maatregelen waarvan nog niet vaststaat dat ze werken. Daarmee kwamen duizenden projecten stil te liggen, van nieuwe woonwijken tot stallen. En de boeren die alleen een melding hadden gedaan, de PAS-melders, stonden ineens zonder geldige toestemming.
Een land op zoek naar ruimte
Sindsdien zoekt Nederland een uitweg. De maximumsnelheid op snelwegen ging overdag naar 100 km/u. Een commissie onder leiding van Johan Remkes concludeerde: 'Niet alles kan overal.' Kaarten met reductiedoelen per gebied leidden in 2022 tot grote boerenprotesten, met trekkers op de snelweg en omgekeerde vlaggen langs de weg.
De stikstofcrisis werd zo meer dan een milieukwestie. Ze gaat over vertrouwen in de overheid, over wie de rekening betaalt en over de toekomst van het platteland.
- De landbouw is de grootste binnenlandse bron van stikstofneerslag op natuur, vooral via ammoniak uit mest. Ook buitenlandse bronnen, verkeer, industrie en huishoudens dragen bij.
- In 2021 kwam de Wet stikstofreductie en natuurverbetering, met wettelijke doelen. Hoe en hoe snel die gehaald moeten worden, blijft politiek omstreden.
- Er kwamen uitkoopregelingen voor veehouders die vrijwillig willen stoppen, en er wordt gewerkt aan emissiearme stallen en andere innovaties.
- Zie ook Het mestprobleem en zure regen, Boerenprotesten en de BBB, Water en bodem sturend en De Mansholtbrief en de grenzen aan de groei.
Vier perspectieven
De boer
Veel boeren hebben geïnvesteerd in vertrouwen op wat de overheid toestond. Nu voelen ze zich de schuld gegeven van een probleem dat de overheid met het PAS zelf mede heeft veroorzaakt. Onzekerheid over vergunningen maakt het moeilijk om plannen te maken of een bedrijf over te dragen.
De natuur
Ecologen wijzen erop dat de stikstofneerslag in de meeste Natura 2000-gebieden al decennia boven de grens ligt die de natuur kan verdragen, en dat herstel lang duurt. Voor hen legde de uitspraak bloot wat al lang bekend was.
De overheid
De overheid moet Europese afspraken nakomen, woningbouw en infrastructuur mogelijk maken én de landbouw perspectief bieden. In een klein, dichtbevolkt land botsen die doelen met elkaar.
De burger
Voor de meeste mensen werd stikstof voelbaar via de bouwstop, de 100 km/u en de protesten op de snelweg. Over wie de rekening moet betalen, en of de aanpak klopt, lopen de meningen sterk uiteen.
Stikstof komt van boerderijen, verkeer en industrie. Wie moet als eerste minderen, en waarom?
- Raad van State, uitspraak van 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603.
- Adviescollege Stikstofproblematiek, Niet alles kan overal (2020).
- RIVM, jaarlijkse rapportages over stikstofdepositie.
- Wet stikstofreductie en natuurverbetering (2021).