Q-koorts
Tussen 2007 en 2010 werden in Nederland duizenden mensen ziek door Q-koorts, een ziekte die van geiten op mensen overgaat. Het was een van de grootste bekende uitbraken ter wereld, vooral in Noord-Brabant. Pas na jaren greep de overheid hard in. Q-koorts liet zien dat de veehouderij ook een kwestie van volksgezondheid is.
- De geitenstal: de bacterie kwam vooral vrij bij het aflammeren.
- Stof en stro die wegwaaien: de bacterie verspreidde zich door de lucht.
- Het dorp vlakbij: veel stallen stonden dicht bij woonkernen.
- De vrouw met de sjaal: duizenden mensen werden ziek, sommigen voor lange tijd.
- De witte vrachtwagen: eind 2009 werden drachtige dieren afgevoerd en gedood.
Een onbekende ziekte
In het voorjaar van 2007 zagen huisartsen rond Herpen, in Noordoost-Brabant, opvallend veel longontstekingen. Het bleek te gaan om Q-koorts. Die wordt veroorzaakt door een bacterie die vooral bij geiten en schapen voorkomt. Bij het aflammeren komen grote hoeveelheden vrij. De bacterie hecht aan stof en kan met de wind kilometers ver komen.
Mensen hoeven dus geen geit aan te raken om ziek te worden. Het is genoeg om in de buurt te wonen.
Een groeiende geitenhouderij
In de jaren daarvoor was het aantal melkgeiten in Nederland sterk gegroeid. Geitenmelk en geitenkaas waren in trek, en voor veel boeren was het een nieuwe kans. Grote stallen stonden vaak vlak bij dorpen, in een dichtbevolkt gebied.
In 2008 en 2009 nam het aantal zieke mensen snel toe. In totaal werden ruim vierduizend gevallen gemeld. Het werkelijke aantal besmettingen ligt waarschijnlijk veel hoger, omdat lang niet iedereen ernstig ziek werd.
Eerst voorzichtig, daarna hard
De overheid reageerde in het begin voorzichtig. Er was weinig kennis over Q-koorts, en de ministeries van Landbouw en van Volksgezondheid keken elk vanuit hun eigen belang. Lange tijd werd ook niet bekendgemaakt welke bedrijven besmet waren.
Eind 2009 volgde een harde ingreep. Op besmette bedrijven werden de drachtige geiten en schapen gedood, tienduizenden dieren in totaal. Vaccinatie werd verplicht. Daarna daalde het aantal nieuwe patiënten snel.
Lange nasleep
Tientallen mensen overleden aan de gevolgen. Veel anderen houden er langdurige klachten aan over, zoals ernstige vermoeidheid. Een evaluatiecommissie concludeerde in 2010 dat de belangen van de volksgezondheid te lang ondergeschikt waren gebleven aan die van de landbouw.
Sindsdien wordt vaker onderzocht hoe het wonen naast veehouderijen de gezondheid beïnvloedt.
- Vaccinatie tegen Q-koorts is voor melkgeiten en melkschapen verplicht gebleven.
- Verschillende provincies, waaronder Noord-Brabant en Gelderland, hebben de groei van de geitenhouderij sindsdien aan banden gelegd.
- Er kwam onderzoek naar de gezondheid van omwonenden van veehouderijen, en meer samenwerking tussen dierenartsen en artsen in de aanpak van ziektes die van dier op mens overgaan.
- Patiënten met langdurige klachten organiseerden zich en vroegen jarenlang om erkenning en compensatie.
- Zie ook BSE en mond-en-klauwzeer, De varkenspest en Open venster: wat nu?.
Vier perspectieven
De patiënt
Wie ziek werd, wist vaak lange tijd niet waar het door kwam. Een deel van de patiënten kan nog steeds niet volledig werken. Velen voelden zich niet gehoord, juist omdat de ziekte zo onbekend was.
De boer
Geitenhouders zagen hun dieren gedood worden en hun bedrijf in opspraak raken. Sommigen werden zelf ook ziek. Zij hadden volgens de regels gewerkt en voelden zich soms als schuldige aangewezen.
De overheid
Twee ministeries, gemeenten en GGD's moesten samenwerken op onbekend terrein. Achteraf bleek dat de besluitvorming te traag was en te sterk door landbouwbelangen werd bepaald.
De omwonende
Voor mensen op het platteland werd de stal naast het dorp ineens een mogelijk gevaar. Q-koorts voedde zorgen over gezondheid rond veehouderijen, ook bij nieuwe plannen voor stallen.
Hoe dicht mogen grote veehouderijen en woonwijken bij elkaar liggen? En wie beslist dat?
- Evaluatiecommissie Q-koorts (commissie-Van Dijk), Van verwerping tot verheffing. Q-koortsbeleid in Nederland 2005–2010 (2010).
- RIVM, informatie en onderzoek over Q-koorts.
- Q-support, kenniscentrum voor Q-koortspatiënten.
- Onderzoeksprogramma Veehouderij en Gezondheid Omwonenden (VGO), RIVM en partners.