Hollandscher Veld
In maart 1963 kwam het in het Drentse Hollandscheveld tot een harde botsing tussen boeren en politie. Een groep boeren weigerde de verplichte bijdrage aan het Landbouwschap te betalen. Toen hun boerderijen werden ontruimd, kwamen duizenden 'vrije boeren' in verzet. Het conflict maakte Hendrik Koekoek en zijn Boerenpartij in één klap bekend.
- De rij politiemannen: de overheid handhaaft de wet.
- De boeren in jassen en petten: de 'vrije boeren' die zich verzetten.
- De brandende boerderij: een brand die nooit werd opgehelderd.
- Het traangas boven de menigte: het conflict loopt uit de hand.
- De besneeuwde weg: de bittere kou van maart 1963.
Het Landbouwschap
Na de oorlog wilde de overheid de economie ordenen via de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie. Voor de landbouw kwam er in 1954 het Landbouwschap. Daarin werkten boerenorganisaties en landarbeidersbonden samen. Het Landbouwschap mocht regels maken en heffingen opleggen. Elke boer moest een bijdrage betalen, of hij het ermee eens was of niet.
De meeste boeren accepteerden dat. Maar een kleine groep vond dat het Landbouwschap hun belangen niet vertegenwoordigde. Ze zagen de verplichte bijdrage als een aantasting van hun vrijheid. Ze noemden zich 'vrije boeren' en weigerden te betalen.
Van weigering tot ontruiming
De weigeraars kregen boetes en aanmaningen. Via de rechter werd beslag gelegd op bezittingen, en uiteindelijk ook op enkele boerderijen. In Hollandscheveld, bij Hoogeveen, ging het om een paar boerenfamilies die hun bedrijf moesten verlaten.
Begin maart 1963 zou de eerste ontruiming plaatsvinden. Honderden boeren kwamen in de winterkou naar het dorp om dat te voorkomen. In de dagen daarna groeide de groep tot duizenden, uit het hele land.
Traangas in de sneeuw
De overheid stuurde een grote politiemacht. Er kwamen charges en er werd traangas gebruikt. Er vielen gewonden en er werden boeren gearresteerd. Kort daarna brandde een van de boerderijen af. Hoe die brand ontstond, is nooit opgehelderd.
De beelden gingen het hele land door. Voor sommigen waren de boeren helden die opkwamen voor hun vrijheid. Voor anderen waren het wetsovertreders die geen gezag wilden erkennen. Het Landbouwschap kwam onder druk en trof later een regeling met de families.
Boer Koekoek
Het gezicht van het verzet was Hendrik Koekoek, een boer uit Bennekom. Hij had in 1958 de Boerenpartij opgericht. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1963 haalde de partij drie zetels, en in 1967 nog meer. Koekoek trok ook kiezers buiten de landbouw, die zich niet gehoord voelden door de gevestigde partijen.
De Boerenpartij was omstreden. Critici vonden haar populistisch en wezen op leden met een fout oorlogsverleden. Aanhangers zagen haar als een stem tegen bemoeizucht van boven. In de jaren zeventig verloor de partij haar zetels. Het Landbouwschap werd in 2001 opgeheven.
- Het Landbouwschap bleef tot 2001 bestaan. Daarna verdwenen de verplichte heffingen in de landbouw geleidelijk, ook in de productschappen.
- De vraag wie namens 'de boer' spreekt, speelt nog steeds. Boerenorganisaties en actiegroepen staan soms tegenover elkaar.
- De verplichte ordening van de landbouw had wortels in de jaren dertig. Zie De Landbouwcrisiswet.
- Het gevoel dat boeren niet gehoord worden, keerde terug in de Boerenprotesten en de BBB en de opkomst van de BBB.
Vier perspectieven
De vrije boer
Voor de weigeraars was het een principekwestie. Ze wilden zelf beslissen over hun bedrijf en hun geld. Een organisatie die namens hen sprak zonder dat ze ervoor hadden gekozen, ervoeren ze als dwang.
Het Landbouwschap
Het Landbouwschap zag zichzelf als de stem van de hele landbouw. Als sommige boeren niet betaalden, betaalden anderen voor hen mee. Het wilde daarom de regels voor iedereen gelijk toepassen, al pakte de ontruiming slecht uit.
De overheid
De overheid moest de wet handhaven en de uitspraken van de rechter uitvoeren. Tegelijk wilde ze geen escalatie. De harde beelden in de media zetten haar optreden onder druk.
De kiezer
Voor veel Nederlanders was de Boerenpartij een nieuw verschijnsel: een partij die zich keerde tegen de gevestigde orde. Sommige kiezers voelden zich daardoor eindelijk gehoord. Anderen zagen haar als een gevaar voor de democratische verhoudingen.
De vrije boeren wilden niet meebetalen aan een organisatie die voor alle boeren sprak. Hoe zorg je dat boeren die het oneens zijn met hun eigen vertegenwoordigers zich toch gehoord voelen?
- Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (Rijksuniversiteit Groningen), over de Boerenpartij en de verkiezingen van 1963.
- Parlement.com (Parlementair Documentatie Centrum, Universiteit Leiden), biografie van H. Koekoek.
- Drents Archief, over de gebeurtenissen in Hollandscheveld in 1963.
- J. Bieleman, Boeren in Nederland. Geschiedenis van de landbouw 1500–2000 (2008).