Boerenprotesten en de BBB

De vonk van 2019

In het najaar van 2019 lag de stikstofcrisis net op tafel na de De PAS-uitspraak. Uitspraken uit de politiek over het halveren van de veestapel zetten kwaad bloed. Via sociale media en appgroepen organiseerden boeren zich snel.

Er ontstonden nieuwe actiegroepen, zoals Agractie en Farmers Defence Force. Op 1 oktober 2019 reden duizenden trekkers naar het Malieveld in Den Haag. Het verkeer liep vast in grote delen van het land. Later dat jaar volgden protesten bij provinciehuizen.

Niet de eerste keer

Dat boeren de straat op gaan als er grote veranderingen van hen worden gevraagd, is niet nieuw. In 1963 kwamen boeren in Drenthe in verzet tegen de verplichte heffing van het Landbouwschap, zie Hollandscher Veld. Rond 1971 trokken tienduizenden boeren naar Brussel tegen het Mansholtplan, zie Mansholt en het Europese landbouwbeleid. En ook het mestbeleid en de herstructurering van de varkenshouderij stuitten op felle tegenstand. Telkens ging het om hetzelfde: een bestaan dat op het spel staat, en het gevoel dat anderen daarover beslissen.

Wisselende spelregels

Wat de protesten van nu extra voedt, is frustratie over regels die steeds veranderden. Boeren die als PAS-melder te goeder trouw hadden uitgebreid, bleken zonder geldige vergunning te zitten. Na het melkquotum kwamen de fosfaatrechten, en de Europese uitzondering voor mest verdwijnt. Wie had geïnvesteerd in een emissiearme stal, zag de werking daarvan later ter discussie gesteld. Velen voelden zich bovendien de schuld gegeven van problemen waar ook andere sectoren aan bijdragen.

Daar hoort een kanttekening bij. Veel van de onderliggende regels zijn niet nieuw: de Europese Nitraatrichtlijn en Habitatrichtlijn bestaan al sinds het begin van de jaren negentig. Nederland stelde de uitvoering lang uit of zocht uitwegen, zoals het PAS, tot de rechter daar een streep door zette. De wisselende spelregels zijn zo deels het gevolg van politiek uitstel. Ook protesteerden lang niet alle boeren, en de vorm van het protest, met blokkades en soms intimidatie van politici en journalisten, stond zelf ter discussie.

De zomer van 2022

In juni 2022 presenteerde het kabinet een kaart met doelen voor stikstofreductie per gebied. Op sommige plekken ging het om forse verminderingen. Er volgde een zomer van acties: een grote manifestatie in Stroe, blokkades van distributiecentra en snelwegen, en hooibalen en mest langs de weg. Overal in het land hingen omgekeerde vlaggen.

Op sommige momenten liep de spanning hoog op. Het kabinet vroeg Johan Remkes om te bemiddelen tussen boeren en overheid. Hij adviseerde in het najaar om meer tijd en meer zekerheid te geven, maar ook om de natuurdoelen overeind te houden.

Van protest naar stembus

In 2019 richtte journalist Caroline van der Plas de BoerBurgerBeweging (BBB) op. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 haalde de partij één zetel. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 15 maart 2023 werd BBB in alle twaalf provincies de grootste partij, en daarmee ook de grootste partij in de Eerste Kamer.

Voor de een was het een stem voor het platteland dat zich lang vergeten voelde. Voor de ander een rem op hard nodig natuurherstel. De uitslag veranderde de verhoudingen in de provincies, die een grote rol hebben in het gebiedsgerichte stikstofbeleid.